Το νησί ως τόπος εξορίας

“Οταν ο λαός βρίσκεται μπροστά στον κίνδυνο της τυραννίας διαλέγει ή τις αλυσίδες ή τα όπλα”


«Ένα κομμάτι γης μικρούλικο, ριγμένο στη μέση της θάλασσας, το νησί, 18 μίλια ο γύρος του. Απ’ το χωριό στην Αλωνίτσι, δύση-ανατολή, μια ώρα δρόμος- κι απ’ τ’ αυλάκια στου Φράγκου, απ’ το βοριά ως το νοτιά, δυόμιση με τρεις ώρες. Ακρογιαλιά δαντελωτή, όμορφοι κάβοι, όμορφοι κόρφοι κι αμμουδιές που μαγεύουν, υψωματάκια, πλαγιές στρωτές και που και που απότομες, λαγκαδιές στέρφες και κάπου-κάπου κοιλαδίτσες. Σκεπασμένο με αστιβιές, αγκάθια χαμηλά, βελανιδιές σε μερικά μέρη· καρποκλάρια γύρω στο χωριό αρκετά. Πράσινο σχεδόν όλο το χειμώνα. Λίγο, πάρα πολύ λίγο το χώμα, μα καρπερό. Αστραφτερός, χαρούμενος, καθαρός, βαθυγάλανος ο ουρανός τα εννιά δέκατα του χρόνου. Και πολύτιμο στολίδι η θάλασσα. Απέραντη, υπέροχη και στα μπουρίνια της και στις κάλμες της. Απ’ το μέρος της δύσης, στη βορεινή άκρη του νησιού χτισμένο το χωριό. Στριμωγμένα τα σπίτια σαν το κοπάδι στο μαντρί, στενοσόκακα απεριποίητα, ακάθαρτα. Βρίσκεις σπίτια και με τρία πατώματα. Τα πόδια του βρέχονται στη θάλασσα κι οι πλάτες του ξαπλώνουν στην πλαγιά ως τη ράχη με τους ανεμόμυλους. Δεκατέσσερις στη σειρά. (…) Στο βοριά ξεχωρίζει καθαρά, σ’ απόσταση 22 μιλίων, η Λήμνος. Πιο βαθιά-δεξιά, σε καθαρό αγέρα η Τένεδος, και αριστερά η Σαμοθράκη. Βορειοδυτικά καμαρώνει αγέρωχο τ’ Άγιο Όρος, ασπροντυμένο το χειμώνα και σκούρο τον άλλο καιρό. Χαμηλότερα φαίνονται πότε-πότε οι μύτες της Χαλκιδικής. Στη δύση με νοτιά δυο ξερονήσια. Στο νοτιά κάποτε πρόβαινε μέσα απ’ τις καταχνιές η Σκύρα, κι απ’ την ανατολή μας χαιρετούσε ανάρια η Μυτιλήνη. Όμορφο νησί. Μα… όμορφος μπορεί να ήτανε κι ο Καύκασος. Αλλά για τον Προμηθέα ήτανε ο τόπος του μαρτυρίου. Και για μας το νησί ήτανε ο τόπος της εξορίας, τόπος-κόλαση (…)».

Με αυτόν τον γλαφυρό τρόπο περιγράφει το νησί στις πρώτες γραμμές του βιβλίου του ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ, η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941 (πρώτη έκδοση ΚΕ του ΚΚΕ, 1947), ο κομμουνιστής δάσκαλος και λογοτέχνης Κώστας Πουρναράς (Μπόσης), εξόριστος στον Αη Στράτη από την περίοδο της μεταξικής δικτατορίας μέχρι την απόδραση τον Ιούνη του 1943.

Γνωστό είναι πως η αστική δημοκρατία δεν άντεχε τις φωνές και τις αγωνίες των εργαζόμενων και λαϊκών στρωμάτων και έκανε τα αδύνατα δυνατά να φιμώσει τις φωνές αυτές με φυλακές, εξορίες, δολοφονίες στα μπουντρούμια της Ασφάλειας, εκτελέσεις και άλλα φρικτά γεγονότα.

P2150300.JPGΟ Αη- Στράτης αποτέλεσε τόπο εξορίας κατά τις περιόδους 1920 -1925, με το νόμο “περί Ιδιωνύμου αδικήματος” του Βενιζέλου στέλνονταν εκεί μέλη του ΣΕΚΕ (ΚΚΕ), κατά την δικτατορία του Παγκάλου (1925) και φυσικά την περίοδο της δικτατορίας του Μεταξά 1936- 1940 αλλά και πριν από αυτήν .Μεγάλος αριθμός εξόριστων μεταφέρεται στον Αη-Στράτη μετά τη βίαιη καταστολή των μεγάλων απεργιών του 1936 στην Αθήνα, τη Δράμα, την Καλαμάτα, με αποκορύφωμα την αιματοβαμμένη εξέγερση του Μάη στη Θεσσαλονίκη.

Κατά την μεταξική περίοδο υπολογίζεται οτι περίπου 300 εκτοπισμένοι έμεναν στο νησί. Το στρατόπεδο του Αη Στράτη ξανανοίγει  το 1946 έως και το 1949, όπου εξορίζονται με διοικητική προληπτική εκτόπιση και ασφαλώς χωρίς κανένα συγκεκριμένο κατηγορητήριο περίπου 5000 άντρες και 500 γυναίκες , κυρίως κομμουνιστές αλλά και συνδικαλιστές, δημοκρατικοί πολίτες και αντιφασίστες.

P2150304.JPG

Από το 1950 έως και το 1962, μετά την λήξη του Εμφύλιου πολέμου στο νησί εκτοπίζονται αρχικά 1800 αμετανόητοι από την Μακρόνησο. Επιπλέον, με το κλείσιμο του στρατοπέδου των εξορίστων γυναικών στο Τρίκερι έρχεται και ένας μικρός αριθμός γυναικών. Ο αριθμός όμως αυτός διευρύνεται με νέες συλλήψεις και με ένα μεγάλο αριθμό από πολιτικούς κρατουμένους, που μόλις έχουν αποφυλακιστεί από τις διάφορες φυλακές. Συνολικά από τον Αη Στράτη την τρίτη περίοδο περνούν γύρω στους 4500 εξόριστους.

 Η πιό σκληρή εξορία στην Ελληνική ιστορία, αυτή του Αη Στράτη κλείνει οριστικά το 1962. Ο Αη Στράτης αποτέλεσε τον μακροβιότερο τόπο έξορίας, πέρασαν απο το στρατόπεδο γύρω στις 10.000 πολιτικοί εξόριστοι, άντρες, γυναίκες και άγνωστος αριθμός απο μικρά παιδιά.

Στο νησί βρέθηκε κυριολεκτικά ο ανθός του εργατικού-κομμουνιστικού κινήματος εκείνα τα χρόνια και ανάμεσά τους μερικοί από τους πιο διαλεχτούς εκπροσώπους της πολιτικής, της διανόησης και της Τέχνης.

<<Μόλις πατήσαμε στη στεριά βρεθήκαμε τριγυρισμένοι από τους ογδόντα παλιούς συντρόφους του νησιού. Πρόσωπα γελαστά μα και σοβαρά και αποφασιστικά χέρια, μας σφίγγουνε αδελφικά. Στη στιγμή νιώθουμε, πως είμαστε εκατόν δέκα τρεις όλοι μαζί, ένας άνθρωπος, μια ψυχή, μια δύναμη, μια θέληση. Ο καθένας μας εκατονταπλασιάστηκε. Τι έγιναν οι βαλίτσες μας; Πώς βρέθηκαν στο κατάστημα της αστυνομίας και ύστερα πέρα στην κολλεχτίβα; Σα να μας σηκώνουν στα χέρια, σα να μην πατούμε στη γη. Καθώς προχωρούμε όλοι μαζί δίπλα στο ποταμάκι, καθώς περνούμε το γεφύρι, καθώς αντικρύζουμε το πηγάδι του χωριού με την ψηλή πεζούλα γύρω – γύρω, καθώς μπαίνουμε στον αυλόγυρο της κολλεχτιβιστικής κουζίνας και παίρνουμε θέση γύρω στα τραπέζια, που είναι φτιαγμένα από βέργες μαυροδάφνης κάτω από σκιάδα φτιαγμένη από τις ίδιες βέργες και σκεπασμένες με κλαδιά βαλανιδιάς, όλα μας φαίνουνται πως γίνονται σαν μέσα σ’ ένα όνειρο, ειδυλλιακά κι’ ανάλαφρα. Εκείνη τη στιγμή δε μου έκανε καμιά εντύπωση, πώς το πιάτο που μου έφεραν τις ζεστές μαρίδες είτανε τόσο ξεφλουδιασμένο και το μαύρο ψωμί τόσο λασπωμένο. Δε έβλεπα τίποτε άλλο, παρά τους συντρόφους πού έτρεχαν γελαστοί και πρόθυμοι να προλάβουνε κάθε πεθυμιά μας, κάθε σκέψη μας, να μας δώσουν ότι χρειαζόμαστε, να μας σηκώσουνε κάθε βάρος από την ψυχή, να μας δείξουν από την  πρώτη στιγμή, πόσο μπορεί κανείς έχοντας μέσα στην ψυχή ένα φωτεινό ιδανικό και τη συντροφικότητα την αδελφοσύνη παραστάτη, μπορεί να ρίχνεται και μέσα  στο καμίνι χωρίς να καίγεται, να περπατάει με γυμνά τα πόδια πάνω σε αγκάθια και καρφιά χωρίς να πληγώνεται, να ζήσει χρόνια εξορία και φυλακή χωρίς να χάσει το γέλιο από τα χείλη του, να αντικρίσει την πείνα, την κακοπέραση, χωρίς να λυγίσει η ψυχή του.>>

Δημήτρης Γληνός

Όπως οι πολιτικοί κρατούμενοι στις φυλακές, έτσι και οι πολιτικοί εξόριστοι στους τόπους της εξορίας αυτοοργανώθηκαν σε κοινότητες, δημιουργώντας τις Ομάδες Συμβίωσης Πολιτικών Εξορίστων (ΟΣΠΕ), εμπνευσμένες από “το σοσιαλιστικό όραμα μιας ιδεατής εξισωτικής κοινωνίας” κι αποτελούμενες και από κομματικούς και από μη κομματικούς εξόριστους. Σκοπός τους ήταν να οργανώσουν την ζωή και την αντίσταση της κοινότητας, να αντιμετωπίσουν συλλογικά τα προβλήματά τους, όπως η πείνα, οι αρρώστιες, και οι απαγορεύσεις της διοίκησης, να ανυψώσουν με εκδηλώσεις το ηθικό, το πολιτικό φρόνημα και το πολιτιστικό τους επίπεδο.

Οι κρατούμενοι εξόριστοι είχαν πολύ καλά οργανώσει την εκεί διαβίωσή τους και είχαν φροντίσει, στο μέτρο του δυνατού, να επιζήσουν. Τα πράγματα όμως δεν εκτυλίχτηκαν όπως θα έπρεπε. Είναι γνωστό πως τους ξεγέλασαν ότι θα τους αφήσουν κι όχι μόνο αυτό, αλλά τους έστησαν και προβοκάτσια.

IMG_3375.jpg

Τον χειμώνα του 1941 και αφού μέχρι τότε οι πολιτικοί εξόριστοι έχουν αιτηθεί πολλές φορές να αφεθούν ελεύθεροι για να πολεμήσουν τον Γερμανό καταχτητή, η φρουρά του Αη Στράτη, που αποτελείται από Έλληνες χωροφύλακες, βάζει σε λειτουργία ένα σατανικό σχέδιο προκειμένου να αποσπάσει από τους κομμουνιστές δηλώσεις μετανοίας.

<<Να σημειωθεί πως ενώ ένας οποιοσδήποτε κρατούμενος απελευθερωνόταν στο τέλος της ποινής του, ο μόνος τρόπος απελευθέρωσης των πολιτικών κρατουμένων κι εξόριστων ήταν να υπογράψουν “δήλωση μετανοίας”. “Αυτές οι δηλώσεις ήταν κατ’ ουσία αποκήρυξη του κομμουνισμού και εμπεριείχαν την κατονομασία άλλων, ημερομηνίες και περιγραφές βασικών στελεχών της οργάνωσης, καθώς και δεσμών με οργανώσεις εκτός κόμματος, όπως οι συνδικαλιστικές ενώσεις. Ασκούνταν ψυχολογικές και σωματικές πιέσεις, που συχνά είχαν τη μορφή βασανιστηρίων, στους κρατούμενους για να υπογράψουν και να δώσουν πληροφορίες για άλλους υπόπτους συμμετοχής σε κομμουνιστικές ή αριστερές ενέργειες. Eίτε ο υπογράψας ήταν μέλος του K.K.Ε είτε όχι, η υπογραφή ήταν φοβερή ταπείνωση. O δηλωσίας σκιαζόταν από το βάρος της πράξης του για το υπόλοιπο της ζωής του”. Στη διάρκεια του φασιστικού καθεστώτος της 4ης Αυγούστου υπολογίζεται ότι υπεγράφησαν περί τις 45 χιλιάδες δηλώσεις (αριθμός τρεις φορές μεγαλύτερος από εκείνο των πραγματικών μελών του ΚΚΕ που υπολογίζεται πως είχε συνολικά 15.000 μέλη).>>

Οι εξόριστοι απομονώνονται με τη βία στον «κεντρικό θάλαμο», ένα παλιό ερημωμένο κτίριο, αφού πρώτα τους άρπαξαν ό,τι τρόφιμα και χρήματα είχαν, και σύντομα έρχονται αντιμέτωποι με το μαρτύριο της πείνας, την έλλειψη στοιχειωδών συνθηκών υγιεινής, τις αρρώστιες, τον ίδιο το θάνατο.

Στις 26 Απρίλη του 1941, δύο μέρες πριν την παράδοση του στρατόπεδου από την ελληνική χωροφυλακή στο γερμανικό στρατό κι ενώ γινόταν διαπραγματεύσεις για την απελευθέρωση των εξορίστων μεταξύ αντιπροσωπείας των εξορίστων και του σταθμάρχη διοικητή της φρουράς του νησιού, ο τότε διοικητής του Αϊ-Στράτη Κουσκούσης, και ο χωροφύλακας Ντουντουλάκης με το φόβο μήπως αποδράσουν οι εξόριστοι παρέταξε τους 12 χωροφύλακες που διέθετε και αυτοί άρχισαν να πυροβολούν τους εξόριστους με αποτέλεσμα να σκοτωθούν επιτόπου οι Ν. Παπαδάτος, Π. Πέππας, Κ. Σκυφτούδης . Σε συνέχεια συνέλαβαν τους δυο δικηγόρους Αλέξανδρο Βασιλάκη και Γιάννη Βουρνά και τέσσερις άλλους εξόριστους και τους έστειλαν στη Μυτιλήνη να δικαστούν για στάση! Στις 28 Απρίλη αποβιβάστηκε και κατέλαβε το νησί γερμανική φρουρά. Για τα επόμενα δυο χρόνια (1941-42) επιβλήθηκε περιορισμός κι απομόνωση των εξόριστων μέσα στο αναρρωτήριο και διάφορα σπίτια του χωριού . Στη συνέχεια ο σταθμάρχης παρέδωσε τους εξόριστους του Αη Στράτη στους Γερμανούς κατακτητές. Σαράντα από αυτούς πέθαναν από ασιτία και άλλοι από φυματίωση. Τάφηκαν στην κορυφή του λόφου του Αγ. Μηνά. Είκοσι επίσης από τους εξόριστους του Άη-Στράτη που μεταφέρθηκαν στην ηπειρωτική Ελλάδα εκτελέστηκαν ως όμηροι

IMG_2665.JPG

Η μόνη σκοπιά που στέκει όρθια στην αριστερή μεριά του χειμάρου Παραδείση

Τη νύχτα της 17ης Ιούνη 1943 οι εξήντα επιζήζαντες εξόριστοι που είχαν απομείνει στο νησί δραπέτευσαν και κατέφυγαν στην Χαλκιδική με την βοήθεια μιας ομάδας του ΕΛΑΝ παίρνοντας μαζί τους αιχμαλώτους και τους άνδρες της φρουράς τους.

Στο μεταξύ είχε πάει ο Ερυθρός Σταυρός και κάπως διορθώθηκαν τα πράγματα, άρχισαν και κάποια δέματα και επιταγές από τους συγγενείς τους. Παρέμεναν όμως αιχμάλωτοι και με το φόβο να πάνε οι Γερμανοί να τους μεταφέρουν, όπως κι έγινε στις 17 Ιούνη του 1943, από το κεντρικό λιμάνι.Τις ίδιες όμως μέρες είχε αράξει σ’ ένα μικρό ορμίσκο ένα καϊκι σταλμένο από τον ΕΛΑΝ Μακεδονίας, με επικεφαλής έναν παλιό εξόριστο στο νησί, τον Στράντζαλη. Οι εξόριστοι ειδοποιήθηκαν σπίτι – σπίτι και τη νύχτα της 17ης Ιούνη 1943 έφυγαν παίρνοντας μαζί τους τους χωροφύλακες με τα όπλα τους κι αφήνοντας τα υπάρχοντά τους στο νησί. Τρία μερόνυχτα θαλασσοδέρνονταν και τελικά βγήκανε στο Χολομώντα. Από εκεί οι οργανώσεις τους πήραν και τους έστειλαν σε διάφορες περιοχές, ανάλογα με την καταγωγή τους.

Την Άνοιξη του 1947 ο Αη Στράτης άνοιξε και πάλι ως τόπος εξορίας αριστερών. Με τον αναγκαστικό νόμο 511 της 31ης Δεκεμβρίου 1947  “Περί μέτρων αναφερομένων εις τους υπό εκτόπισιν διατελούντας” η επίσημη ονομασία του στρατοπέδου του Αη Στράτη έγινε Στρατόπεδον Πειθαρχημένης Διαβιώσεως Εκτοπισμένων !  Μετά το κλείσιμο της Μακρονήσου ο Αη Στράτης αποτέλεσε τον μαζικότερο τόπο εξορίας.

Μετά το τέλος της κατοχής, την ανασυγκρότηση του κράτους, τα Δεκεμβριανά και τη συμφωνία της Βάρκιζας, παράλληλα με την κρατική και την παρακρατική τρομοκρατία αρχίζει να εφαρμόζεται ξανά και η ποινή της “διοικητικής εκτόπισης” από το καλοκαίρι του 1945 με την επαναφορά του τροποποιημένου νόμου του 1871 “περί καταδιώξεως της ληστείας”.

Το Μάιο του 1946, λίγο μετά τις εκλογές, η κυβέρνηση Κ. Τσαλδάρη ενεργοποίησε επιπλέον και το νόμο του 1926 που προέβλεπε τη διοικητική εκτόπιση ατόμων τα οποία θεωρούνταν ύποπτα για πράξεις ή προετοιμάζονταν να διαπράξουν αδικήματα που έθεταν σε κίνδυνο “την Δημοσίαν Τάξιν, Ησυχίαν και Ασφάλειαν της χώρας”. Το ξέσπασμα του εμφύλιου πολέμου συνοδεύεται από το συστηματικό, μαζικό εκτοπισμό χιλιάδων ανθρώπων. Το ζητούμενο και πάλι από τους εξόριστους προκειμένου να απελευθερωθούν ήταν να αποκηρύξουν τον κομμουνισμό και να δηλώσουν υποταγή στο καθεστώς, υπογράφοντας τις περίφημες “δηλώσεις μετανοίας”. Πολλοί από αυτούς έμειναν στην εξορία για 5, 10 ή και περισσότερα χρόνια, αρκετοί δεν γύρισαν ποτέ στα σπίτια τους, ενώ άλλοι πέθαναν λίγο μετά την απελευθέρωσή τους εξουθενωμένοι από τις εξοντωτικές συνθήκες διαβίωσης και τις αρρώστιες.

Την περίοδο δράσης του Δημοκρατικού Στρατού Ελλάδας και αργότερα θα εκτοπιστούν εκεί χιλιάδες άντρες, γυναίκες και παιδιά.

Κόντρα στις απαγορεύσεις και τις αντίξοες συνθήκες οι πολιτικοί εξόριστοι θα οργανώσουν τη ζωή τους και συσπειρωμένοι στην Ομάδα Συμβίωσης θα προσπαθήσουν να καλύψουν τις καθημερινές βιοποριστικές ανάγκες αλλά και θα καλλιεργήσουν το πνεύμα, ανεβάζοντας το μορφωτικό και πολιτιστικό τους επίπεδο. Δεν θα πάψουν όμως  να διεκδικούν και τα δικαιώματά τους και, με τον αγώνα τους, να αποσπούν από τους δεσμοφύλακές τους κάποια από αυτά.

P2210389.JPG

απομεινάρια σκοπιάς πίσω απο το εκκλησάκι του Αγίου Μηνά

“Η ολιγοήμερη άδεια να μας επισκεφθούν οι δικοί μας, που ήταν αναγκασμένες να χορηγήσουν οι μετεμφυλιοπολεμικές κυβερνήσεις, απέβλεπε και στην ψυχολογική πίεση που, υποτίθεται, θα ασκούσαν οι συγγενείς στους εξόριστους.Χαράς ευαγγέλια ο ερχομός των δικών μας. Να μάθουν ό,τι δεν ήταν μπορετό να ειπωθεί με το γράμμα, να φρεσκαριστούν, να ξαναζεσταθούν οι δεσμοί. Να μπορείς, ύστερα από χρόνια, να ξαναδείς τα αγαπημένα σου πρόσωπα, να τα φιλήσεις, να τα σφίξεις στην αγκαλιά σου!Κάποιοι από τους μικρούς επισκέπτες μας θα αντικρίσουν τους πατεράδες τους για πρώτη φορά. Μετά από πολύχρονο χωρισμό οι γυναίκες τους άντρες τους και κάποιοι δεσμοί θα ολοκληρωθούν επί τέλος με γάμο. Και φυσικά, η φροντίδα να χαρούν όσο γίνεται η φιλοξενούμενοί μας την ολιγόχρονή τους παραμονή στο στρατόπεδο, αποτελεί θέμα καθήκοντος και τιμής για το σύνολο. Μας είχαν μοιράσει σακουλάκια με Κλιν και στον καθένα μας από ένα ζωάκι σε πλαστικό. Γνωρίζοντας τη ζωοφιλία της μάνας, μάζεψα μερικά και της τα έστειλα.Συγκινήθηκε εκείνη και μου έγραψε: «Τα τοποθέτησα στην εταζέρα μας στο σαλόνι και την φωτογραφία σου ανάμεσα. Σωστός ζωολογικός κήπος»!”

Γιώργος Φαρσακίδης

Σπουδαίοι πνευματικοί άνθρωποι εκτοπίστηκαν στο νησί αυτό, όπως ο εκπαιδευτικός, συγγραφέας και πολιτικός Δημήτρης Γληνός, οι ποιητές Κώστας Βάρναλης, Γιάννης Ρίτσος, Τάσος Λειβαδίτης, οι λογοτέχνες Μενέλαος Λουντέμης, Θέμος Κορνάρος, Δημήτρης Φωτιάδης, οι ηθοποιοί Μάνος Κατράκης, Τζαβαλάς Καρούσος και πολλοί άλλοι. Επίσης, πολλοί αριστεροί πολιτικοί εκτοπίστηκαν στον Αη Στράτη, όπως ο Ηλίας Ηλιού, ο Κώστας Γαβριηλίδης, ο Στέφανος Σαράφης κ.ά.

Υπολογίζεται ότι από το 1947 μέχρι το 1962 πέρασαν από το νησί περίπου 9000 αριστεροί κρατούμενοι. Το στρατόπεδο κράτησης του Αη Στράτη έκλεισε οριστικά το 1962.

Την περίοδο της δικτατορίας χρησιμοποιήθηκε ώς τόπος εκτόπισης για μικρό αριθμό εξορίστων. Ανάμεσα τους και ο Γ. Αλευράς.


Θα συνεχίσουμε να μαθαίνουμε και να δημοσιεύουμε μαρτυρίες και ιστορίες για την εποχή που βρέθηκαν οι άνθρωποι αυτοί εκτοπισμένοι στον ΑιΣτράτη  .


Πληροφορίες από το Μουσείο Δημοκρατίας , Μουσείο Πολιτικών Εξορίστων Άη Στράτη, ΑΗ ΣΤΡΑΤΗΣ, η μάχη της πείνας των πολιτικών εξορίστων στα 1941, Κώστας Πουρναράς (Μπόσης),http://squathost.com/hliotro/gr/aistratis.htm,http://kokkinosfakelos.blogspot.gr,http://logiakaiskepseis.blogspot.gr,Κώστας Βάρναλης, «Αϊ-Στράτης/ Θυμήματα εξορίας».

Leave a Reply